پس علىرغم تمام ناكاميها و نامراديها و حرمانها ، انديشهء بلند ايرانى ، درين دورهء سياه باز از نورافشانى باز نايستاد و باز بزرگانى از قبيل خواجه نصير الدين طوسى ، قطب الدين شيرازى ، قاضى بيضاوى ، نجم الدين دبيران ، شمس الدين آملى ، عضد الدين ايجى ، مير سيّد شريف جرجانى ، سعد تفتازانى ، در علوم مختلف ؛ و چون سعدى ، مولوى ، خواجو ، اوحدى ، ميرحسينى ، سلمان ، حافظ و بسيارى از بزرگان ديگر در شعر پارسى ؛ و چون عطا ملك و رشيد الدين فضل اللّه مستوفى و وصاف الحضرة و امثال اين مردان توانا در نثر پارسى ؛ همراه گروه معتنابهى از رجال بزرگ علم و ادب در ايران خون‌آلود آن عهد ظهور كردند و درحالىكه بار مشكلات را بر دوش مردانهء خود مىكشيدند ، آيندگان را از زلال طبع خويش سيراب نمودند و از وحشت دوران خود به ميزان بسيار كاستند . با توجه به آنچه گذشت قرن هفتم و هشتم ، با همهء اخبار رعب‌انگيزى كه بما رسانيده ، باز هم دورهء جولان روح و عهد فعاليت انديشه‌هاست و بلكه به علت بازماندن غالب آثارى كه در آن عهد بوجود آمده ، از باب تحقيق در تاريخ ادبيات ايران ، يكى از عهود بسيار مهم است و بايد بدان با نظر اعتبار نگريست ، و خود چگونه عهدى كه سه تن از بزرگترين شاعران و متفكّران ايرانى يعنى مولوى و سعدى و حافظ در آن زيسته‌اند ميتواند از عهود كم‌اعتبار تاريخ فرهنگ ما باشد ؟ هجوم مغول و تاتار اين عهد تاريك رنج‌زا با حملهء مغول و تاتار بسردارى چنگيز خونريز آغاز شد ، چنگيز يكى از رؤساى بسيار شجاع و جنگاور و مدبّر قبايل زردپوستى است كه اصلا در قسمتى از آسياى شرقى واقع در شمال دشت گبى زندگى مىكردند . يك دسته ازين قبايل « مغول » نام داشتند و از قبايل ديگر « تاتار » و « كرائيت » « 1 » بيشتر از ديگران قابل ذكرند . آخرين حدّ شرقى سكونت اين قبايل جبال خينگان « 2 » بوده است . طوايف مغول اصلا در منزلگاههايى واقع در اطراف رودخانهاى

--> ( 1 ) - Kerait ( 2 ) - Khingan